سنڌيءَ ۾ جانورن سان لاڳاپيل نشانين، علامتن ۽ تمثيلن جو سماجي لسانياتي اڀياس - مشتاق راھو

سنڌيءَ ۾ جانورن سان لاڳاپيل نشانين، علامتن ۽ تمثيلن جو سماجي لسانياتي اڀياس

ڊاڪٽر نذير احمد کوکر جي ڪتاب جو تبصرو

مشتاق راھو

ڊاڪٽر نذير احمد کوکر جو لکيل هي ڪتاب هڪ اهم تحقيقي ڪم آهي. هي ڪتاب تازو ئي سنڌي لينگويج اٿارٽي پاران شايع ڪيو ويو آهي. مون ان کان اڳ سنڌي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جانورن سان لاڳاپيل نشانين، تشبيهن ۽ استعارن بابت اهڙو تفصيلي ۽ تحقيق تي ٻڌل مطالعو اڳ ڪڏهن به نه پڙهيو آهي. هن ڪتاب ۾ مصنف سنڌي ٻولي ۽ سماج ۾ جانورن سان لاڳاپيل نشانين، علامتن ۽ اصطلاحن جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. ڊاڪٽر صاحب اهو به واضح ڪري ٿو ته سنڌي ثقافت، روزمره جي گفتگو ۽ ادب ۾ جانورن جون علامتون مختلف معنائن ۽ خيالن جي اظهار لاءِ ڪيئن استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ اها پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي ته ٻوليءَ ۾ جانورن جون علامتون ڇو استعمال ڪيون وڃن ٿيون.

لساني علامتون عام طور تي ٻن قسمن جون هونديون آهن.

جاندار ۽ بي جان:

هن تحقيق ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ بي شمار جانورن سان لاڳاپيل علامتن جو تفصيلي مطالعو پيش ڪيو ويو آهي. مثال طور: سنڌيءَ ۾ جڏهن ڪنهن شخص کي “شينهن” چيو وڃي ٿو ته ان مان بهادري ۽ همت مراد ورتي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح جڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي “گدڙ” چيو وڃي ٿو ته پوءِ ان کي چالاڪ، بزدل يا ڊڄڻو چوڻ جي وڌيڪ ضرورت نٿي رهي.

هي تحقيقي مقالو ٽن حصن ۽ ٻارهن بابن تي ٻڌل آهي:

پهرين حصي ۾ جانورن جو انسان، سماج ۽ ٻوليءَ سان تاريخي ۽ ثقافتي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. ٻئي حصي ۾ انساني سماج جو جانورن سان تعلق، جانورن جو سماجي ڪردار، انهن سان لاڳاپيل عقيدا ۽ تصور، ۽ ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ جانورن سان لاڳاپيل لفظن ۽ اصطلاحن جو جائزو پيش ڪيو ويو آهي. ٽئين حصي ۾ سنڌي سماج، ٻولي، ادب ۽ شاعريءَ ۾ رائج جانورن سان لاڳاپيل نشانين، تشبيهن ۽ استعارن جو تفصيلي مطالعو ڪيو ويو آهي.

انسان ۽ جانور:

جانور هميشه کان انساني زندگيءَ جو هڪ اهم حصو رهيا آهن. تهذيب جي ابتدائي دور کان وٺي انسان کاڌي، آمدرفت، زراعت، حفاظت ۽ دوستيءَ لاءِ جانورن جي ويجهو رهيو آهي. هر سماج ۾ جانور رڳو جاندار مخلوق نه آهن، پر اهي جذبن، خيالن، ثقافت ۽ عقيدن جون علامتون پڻ آهن.

جانور ٽولن ۾ رهن ٿا ۽ سماجي نظامن جي پيروي ڪن ٿا. پکي گڏجي اڏامندا آهن، شينهن ٽولن ۾ شڪار ڪندا آهن ۽ ماڪوڙا منظم ڪالونين ۾ ڪم ڪندا آهن. انهن جو رويو انسانن کي سهڪار، نظم و ضبط ۽ بقا جا سبق سيکاري ٿو. تنهن هوندي به انسان وڌيڪ ترقي يافته آهي. ڇاڪاڻ ته هو ٻولي، ثقافت ۽ ذهانت کي استعمال ڪري تهذيبون جوڙي ٿو. تحقيق ۾ وڌيڪ انسانن ۽ جانورن جي وچ ۾ هڪ جهڙائين ۽ فرقن جو جائزو وٺي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ته انسانن کي جانورن کان برتر ڇو سمجهيو وڃي ٿو؟

سماج ۽ جانور:

انساني سماج سماجي ارتقا جي مختلف مرحلن مان گذريو آهي، جهڙوڪ: شڪار، زراعت ۽ صنعتي ترقي، هر دور ۾ جانورن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. شڪاري سماجن ۾ جانور کاڌي جو ذريعو هئا، زرعي سماجن ۾ اهي ڪم ڪندڙ ۽ مددگار بڻجي ويا.

جانور سماجي ضرورتن ۽ مسئلن سان پڻ لاڳاپيل رهيا آهن. بيمارين جي روايتي علاج ۾ ڪڏهن ڪڏهن جانورن مان حاصل ٿيندڙ شين، جهڙوڪ: کير، مکڻ يا تيل، جو استعمال ڪيو ويندو هو. جانورن کي علاج ۽ بقا جي طريقن جو حصو سمجهيو ويندو هو. گهوڙا، هاٿي ۽ اُٺ جنگين ۾ استعمال ٿيندا هئا. جانورن آمدرفت، رابطي ۽ بقا ۾ مدد ڪئي. اڄ به اهي ڳوٺن ۽ ٻهراڙيءَ جي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.

انسانن جي سماجي زندگيءَ جي سرگرمين ۾ جانورن سان لاڳاپن مان حاصل ٿيندڙ تجربن جي نتيجي ۾ جانورن سان لاڳاپيل وهم پرست عقيدا، ٽوٽم (Totems) ۽ ٽيبوز (Taboos) وجود ۾ آيا. انهن عقيدن جي ڪري ڪجهه جانورن کي سڀاڳو ته ڪجهه کي اڀاڳو سمجهيو ويو.

مثال طور: چٻري کي اڪثر اسرارن سان ڳنڍيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪبوتر امن جي علامت آهي. ڪاري ٻلي کي ڪڏهن ڪڏهن بدقسمتيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪبوتر امن ۽ محبت جون علامتون آهن. اُٺن کي صبر ۽ برداشت سان ڳنڍيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي ريگستانن ۾ زنده رهندا آهن. جانورن کي قبائلي سڃاڻپ جو ذريعو پڻ بڻايو ويو.

ٻوليون ۽ جانور:

قديم زماني کان وٺي انسانن جو دارومدار جانورن تي رهيو آهي. ڳئون، مينهون، اُٺ، ٻڪريون، گهوڙا ۽ گڏهه ماڻهن جي زراعت، آمدرفت ۽ واپار ۾ مدد ڪندا رهيا آهن. ڪتا گهرن جي حفاظت ڪندا هئا، جڏهن ته پکين کي خوبصورتي ۽ پيغام رسائڻ لاءِ رکيو ويندو هو.

انسانن ۽ انساني سماجن جو جانورن سان اهڙو ويجهو تعلق ئي ٻولين ۾ جانورن سان لاڳاپيل علامتن جي استعمال جو سبب بڻيو. ٻولي انسانن جي وڏين خوبين مان هڪ آهي. انسانن ۽ جانورن جي ويجهي تعلق جي ڪري جانور انساني جذبن ۽ سوچ سان گهري طرح ڳنڍجي ويا؛ اهڙيءَ طرح جانور رڳو جسماني مخلوق نه رهيا، پر طاقتور لساني علامتون پڻ بڻجي ويا.

جانور هر ٻوليءَ ۾ نشانين، علامتن ۽ نمائندگين جي صورت ۾ موجود آهن. ماڻهن روزمره جي گفتگو کي وڌيڪ اثرائتو ۽ جاندار بڻائڻ لاءِ جانورن سان لاڳاپيل تشبيهن، استعارن ۽ تمثيلن جو استعمال شروع ڪيو. جانور انساني جذبن ۽ سوچن، خيالن ۽ ثقافت جي اظهار لاءِ علامتون بڻجي ويا.

اهي جانورن جون علامتون ۽ استعارا ماڻهن کي انساني روين کي سادي ۽ جذباتي انداز ۾ سمجهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هن مطالعي ۾ تفصيل سان بحث ڪيو ويو آهي ته جانورن جا نالا، انهن جا آواز، جسم جا عضوا، عمل، خوبيون، رهائش جون جايون، خوراڪ، بيماريون، ٻچا ۽ شڪار سان لاڳاپيل تجربا ٻولين ۾ اظهار جي علامتن طور ڪيئن استعمال ٿيا. ان سان گڏ اهو به بيان ڪيو ويو آهي ته ماڻهن، هنڌن ۽ قبيلن جا نالا جانورن سان لاڳاپيل ڪيئن رکيا ويا.

سنڌي سماج، ٻولي ۽ جانور:

هن ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ جانورن سان لاڳاپيل تجربن، تصورن ۽ عقيدن جي روشنيءَ ۾ سنڌي سماج ۽ ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ لفظن ۽ اصطلاحن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويو آهي.

هي ڪتاب ڏيکاري ٿو ته جانور سنڌي سماج ۽ ٻوليءَ سان علامتن، جذبن ۽ استعارن جي ذريعي ڪهڙيءَ ريت ڳنڍيل آهن. سنڌي سماج ۾ جانورن کي ٻولي، روايتن، شاعري ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ خاص حيثيت حاصل آهي. سنڌ زرعي خطو آهي، جتي پالتو جانورن جي وڏي اهميت آهي. مينهون، ڳئون، اُٺ، ٻڪريون، رڍون ۽ گڏهه ڳوٺن ۾ عام آهن. گهريلو پکي، جهڙوڪ: ڪڪڙيون، ڪبوتر، طوطا ۽ مور پڻ سنڌي ثقافت جو حصو آهن.

هن مطالعي ۾ وضاحت ڪئي وئي آهي ته جانورن جا نالا، جانورن جا آواز، جسم جا عضوا، عمل، خوبيون، رهائش جون جايون، خوراڪ جون عادتون، بيماريون، ٻچا ۽ شڪار جا تجربا سنڌي ٻوليءَ ۾ علامتي عنصر ڪيئن بڻيا. ان سان گڏ اهو پڻ بحث هيٺ آندو ويو آهي ته هنڌن، قبيلن ۽ برادرين جا نالا جانورن جي نالن مان ڪيئن نڪتا.

سنڌ ۾ ڪيترن ئي هنڌن جا نالا جانورن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي انهن جي ثقافتي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. مثال طور: گاؤ مُکي، مامڻيءَ جو ڌڙو، مور جبل، مياڻي، جهوڪ، جهرڪ ۽ گهوڙاٻاري پڻ جانورن سان لاڳاپيل نسبت رکن ٿا. ساڳيءَ طرح ماڻهن جا نالا پڻ جانورن جي نالن مان رکيا ويا آهن، جهڙوڪ: مٺو، ٽوٽو (طوطو)، پوپٽ، مينا ۽ ٻيا، جيڪي جانورن سان لاڳاپيل آهن. قبيلائي ۽ ذاتي نالا، جهڙوڪ: ٻابيهو، ڀونر، باگها/باگهيه، جهرڪ ۽ کچري پڻ جانورن سان لاڳاپيل نسبت مان وجود ۾ آيا. ڪيترين ئي ذاتين ۽ برادرين، جهڙوڪ: شڪاري، باليشاهي، ٿوري، مري، ڪاسائي، ماڇي، خاصخيلي، چانگا، پنهور، بوزدار، گورچاڻي، ساٽي ۽ جٽ جو تعلق جانورن سان لاڳاپيل پيشن يا طرزِ زندگيءَ سان آهي.

سنڌي ٻولي ۽ جانور:

سنڌي ٻوليءَ ۾ جانورن لاءِ ڪيترائي خاص اصطلاح موجود آهن. مختلف لفظ جانورن جي ٻچن، ڌڻن، آوازن، جسم جي عضون، رهائش، شڪار، خوراڪ ۽ بيمارين کي بيان ڪن ٿا. هي شاهوڪار لغوي ذخيرو ظاهر ڪري ٿو ته جانور سنڌي زندگيءَ سان ڪيتري گهريءَ طرح ڳنڍيل آهن.

جانورن جي عضون ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ کي پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ مختلف نالن سان بيان ڪيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح سنڌي ٻوليءَ ۾ جانورن جي بيمارين ۽ علاج لاءِ به منفرد لفظ موجود آهن. چوپائي مال کي چارڻ، سنڀالڻ ۽ ڌڻ هلائڻ لاءِ پنهنجي روايتي لغت موجود آهي، جيڪا ٻهراڙيءَ جي ثقافت جي عڪاسي ڪري ٿي. هي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي انهن علامتي اظهارين جو پڻ جائزو وٺي ٿي، جيڪي قدرتي آفتن ۽ موسمي حالتن جي اڳڪٿي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ لوڪ ڏاهپ سان لاڳاپيل آهن. هن ڪم ۾ گهريلو جانورن جي نسل وڌائڻ، چرڻ، کير ڏهڻ ۽ ڌڻ چارڻ سان لاڳاپيل لفظن ۽ اصطلاحن جو هڪ شاهوڪار خزانو پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي غير معمولي شاهوڪاري، تنوع ۽ اظهار جي خوبصورتي کي ظاهر ڪري ٿو. سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪيترين ئي چوڻين ۽ محاورن ۾ جانورن کي وفاداري، سستي، لالچ يا ڏاهپ جهڙين خوبين کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اهي اظهار جانورن بابت لوڪ سمجهه ۽ مقامي ڏاهپ جي عڪاسي ڪن ٿا. جانورن جا آواز پڻ ٻوليءَ ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. ڪڪڙ ٻانگ ڏئي ٿو، ڪتو ڀونڪي ٿو، ڳئون رنڀي ٿي ۽ اُٺ ڪُرڪي ٿو. اهي آواز شاعري ۽ ڪهاڻيڪاريءَ ۾ جاندار منظرڪشي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.

جانور سنڌي پهاڪن ۽ محاورن ۾ پڻ موجود آهن. مثال طور:

جانور: بي حس، بيوقوف، ظالم ۽ بي رحم لاءِ؛

پکي: عاشق ۽ روح لاءِ؛

جيت: ڪمزور ۽ ننڍڙي شيءِ لاءِ؛

اُٺ ۽ گڏهه: بيوقوف لاءِ؛

اَجگر: وڏي مصيبت لاءِ؛

حور ۽ پري: خوبصورت عورت لاءِ؛

تتر: عاشق لاءِ؛

سوئر: بدڪار، بدمعاش ۽ بي رحم لاءِ؛

ڪبوتر: پيغام رسائيندڙ لاءِ؛

ڪتو: ڪريل، لالچي ۽ بي قدر شخص لاءِ.

ان ڪري ڪتاب جي مصنف سنڌي ٻولي ۽ ادب ۾ استعمال ٿيندڙ هزارين جانورن سان لاڳاپيل علامتن کي منظر عام تي آندو آهي، جنهن سان سنڌي ٻوليءَ جي اظهار جي خوبصورتي ۽ معنوي شاهوڪاري ظاهر ٿئي ٿي.

علامتون، نشانيون ۽ نمائندگيون:

علامتون ۽ نشانيون ماڻهن کي لڪل معنائن جي اظهار ۾ مدد ڏين ٿيون. جانورن جون علامتون فن، ٻولي ۽ ادب ۾ موجود آهن. مختلف ذريعا، جهڙوڪ: تصويرون، اُڪيرون، مجسما ۽ شاعري، جانورن جي علامتن جي نمائندگي لاءِ استعمال ٿين ٿا.

هر علامت پنهنجي اندر فڪري ۽ سماجي معنائون رکي ٿي. مثال طور: گهوڙو طاقت ۽ رفتار جي علامت آهي، جڏهن ته مور خوبصورتي ۽ غرور جي نمائندگي ڪري ٿو. اهي علامتون سماجي طبقي، جذبن يا سياسي حالتن جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿيون. سنڌي سماج ۾ جانورن سان لاڳاپيل علامتون لباس، سينگار، ڪهاڻين ۽ چوڻين ۾ استعمال ٿين ٿيون. علامتي معنائن سان ڀرپور پهاڪا ايمانداري، صبر، بهادري ۽ ڏاهپ جا سبق ڏين ٿا.

انساني سماجي رويو ۽ جانورن جون علامتون:

انساني روين کي اڪثر جانورن سان ڀيٽ ڪري بيان ڪيو ويندو آهي. ماڻهن کي “ڪتي وانگر وفادار”، “ڪڇون وانگر آهستي هلندڙ” يا “نانگ وانگر خطرناڪ” چيو وڃي ٿو. اهڙيون ڀيٽون سماج کي انساني فطرت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. جانورن جون علامتون جذبن جي پڻ عڪاسي ڪن ٿيون. ڪبوتر امن جي علامت، بگهڙ خوف جي علامت ۽ اُٺ برداشت جي علامت آهي. انهن علامتن ذريعي ماڻهو محبت، ڪاوڙ، بهادري، لالچ يا اداسي جهڙن جذبن کي بيان ڪن ٿا.

خيالي جانور ۽ سائنسي حقيقتون:

سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون ڀيرو هي مطالعو خيالي مخلوقات، جهڙوڪ: جنن، ڀوتن ۽ پرين سان لاڳاپيل علامتن تي پڻ روشني وجهي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻوليءَ ۾ محفوظ ٿيل جانورن بابت تصور اڪثر سائنسي ۽ حياتياتي حقيقتن کان گهڻو مختلف رهيا آهن. انهن مان ڪجهه تصورات حقيقت ۽ تجربن جي عڪاسي ڪندا هئا، جڏهن ته ڪيترائي ٻيا سماج جي ڏند ڪٿائن، وهمن ۽ تصوراتي شعور مان پيدا ٿيا.

سنڌي لوڪ ادب ۾ جانور:

سنڌي لوڪ ادب جانورن جي ڪهاڻين، چوڻين ۽ لوڪ داستانن سان مالامال آهي. پراڻين سنڌي ڪهاڻين ۽ روايتن ۾ اڪثر جانور شامل هوندا آهن. لوڪ داستانن ۾ چالاڪ لومڙ، وفادار ڪتا، بهادر گهوڙا ۽ ڏاها پکي اخلاقي سبق ڏيڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. جانورن سان لاڳاپيل فال ۽ نشانيون پڻ عام آهن. ڪجهه پکين جي ٻولي يا جانورن جي حرڪت کي خبرداري يا اڳڪٿي طور ڏٺو ويندو آهي. جانورن کي ڳالهائيندڙ ڪردارن طور پيش ڪيو ويندو آهي، جيڪي ايمانداري، دوستي ۽ ذهانت جا سبق ڏين ٿا. لوڪ چوڻين ۾ جانورن کي سچ ۽ تجربي جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهي ڪهاڻيون ثقافتي ڄاڻ کي محفوظ رکن ٿيون ۽ هڪ نسل کان ٻي نسل تائين ڏاهپ منتقل ڪن ٿيون. هن تحقيق ۾ سنڌي لوڪ ادب، لوڪ ڪهاڻين، قصن، آکاڻين، ڏند ڪٿائن، ڳجهارتن، بيتن، مناظرن، لوڪ گيتن، ٽيبلوز ۽ پيروڊي گيتن ۾ موجود بي شمار جانورن سان لاڳاپيل علامتن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.

سنڌي شاعري ۽ ادب ۾ جانورن جي علامتن جي نمائندگي:

سنڌي شاعري، ڊرامن ۽ ڪهاڻين ۾ جانورن جو وسيع استعمال ملي ٿو. شاعر پکين، گهوڙن، شينهن ۽ اُٺن کي آزادي، محبت، بهادري ۽ جدوجهد جي علامتن طور استعمال ڪن ٿا.

جانورن جا آواز ۽ شڪار جا منظر ادب ۾ جذباتي تصويرون پيدا ڪن ٿا. ڪيترن ئي سنڌي بزرگن ۽ شاعرن روحاني ۽ سماجي خيالن کي سمجهائڻ لاءِ جانورن جا استعارا استعمال ڪيا آهن. قديم ۽ جديد سنڌي شاعري ٻنهي ۾ جانورن جي علامتن ذريعي سياسي ۽ سماجي حالتن جي عڪاسي ملي ٿي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کان علاوه هن مطالعي ۾ ڪيترن ئي ٻين مشهور ۽ نامور سنڌي شاعرن جي شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جانورن سان لاڳاپيل علامتن جو پڻ تجزيو پيش ڪيو ويو آهي. مثال طور: محنتي ماڻهن کي ڏاندن سان ڀيٽيو وڃي ٿو، جڏهن ته خود غرض ماڻهن کي گدڙن سان تشبيهه ڏني وڃي ٿي. ڦاٿل پکي ظلم ۽ جبر جي علامت بڻجي سگهي ٿو، جڏهن ته اڏامندڙ عقاب آزادي ۽ اميد جي علامت بڻجي سگهي ٿو. اهي علامتي معنائون ماڻهن کي پيچيده خيالن کي سادن لفظن ۾ بيان ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.

نتيجا، تجزيو ۽ سفارشون:

هي ڪتاب سماجي لسانيات جي شعبي ۾ هڪ قيمتي اضافو آهي ۽ پڙهندڙن کي جانورن، ٻولي، ثقافت ۽ سماج جي وچ ۾ تعلق کي بهتر نموني سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جانورن سنڌي سماج جي ثقافت، عقيدن، جذبن ۽ رابطي جي طريقن تي گهرو اثر وڌو آهي. سنڌي ثقافت، خاص طور تي، پنهنجي روايتن، لوڪ ادب ۽ ٻوليءَ ذريعي جانورن سان ويجهي وابستگيءَ جي عڪاسي ڪري ٿي. جانورن جون علامتون ٻوليءَ کي جاندار ۽ جذباتي گهرائي سان مالامال ڪن ٿيون، جنهن جي ذريعي انساني روين ۽ سماجي حقيقتن کي وڌيڪ اثرائتي نموني بيان ڪري سگهجي ٿو. ساڳئي وقت، انهن علامتي معنائن ۾ ڪڏهن ڪڏهن تضاد پڻ ملي ٿو. ڇاڪاڻ ته هڪ ئي جانور مختلف حوالن ۾ مثبت ۽ منفي ٻنهي خوبين جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو. هن ڪتاب جي مطالعي سان اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته شڪار ۽ زرعي دورن ۾ سنڌي سماج جو جانورن سان ڪيترو گهرو تعلق هو. هي ڪتاب وضاحت ڪري ٿو ته جانورن سان لاڳاپيل ڪهڙيون علامتون سنڌي ٻوليءَ ۾ عام ٿيون ۽ اهي ڪهڙي حد تائين صحيح يا غلط هيون. اهو پڻ سمجهڻ آسان بڻائي ٿو ته سنڌي ٻولي ڪهڙي لساني ارتقائي مرحلي مان موجوده شڪل تائين پهتي آهي ۽ شڪار ۽ زرعي دورن ۾ سنڌي سماج جو جانورن سان ڪيترو گهرو تعلق هو.

هي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ مان گذرندڙ مختلف ارتقائي مرحلن تي پڻ روشني وجهي ٿو. انهن تبديلين جي باوجود سنڌي ٻوليءَ پنهنجي اصل سڃاڻپ کي محفوظ رکيو آهي. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته جديد سنڌي ميڊيا، ادب ۽ ڊجيٽل رابطي ۾ جانورن سان لاڳاپيل استعارن جي وڌيڪ تحقيق ڪئي وڃي. نتيجي طور، جانور رڳو فطرت جو حصو نه آهن، پر انساني سڃاڻپ، ٻولي ۽ تخيل جو پڻ حصو آهن. سنڌي سماج ۾ اهي اڄ به علامتن، نشانين، جذبن، پهاڪن، شاعري ۽ روزمره جي گفتگوءَ جي ذريعي زنده آهن، جنهن ڪري اهي سماجي لسانياتي مطالعي لاءِ هڪ اهم موضوع بڻجن ٿا. هي هڪ دلچسپ موضوع تي لکيل دلچسپ ڪتاب آهي. هن تحقيقي ڪتاب جو مطالعو تعليمي ادارن، محققن، استادن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي شاگردن لاءِ انتهائي فائديمند ثابت ٿيندو. سماجي لسانيات جي نقطهءِ نظر کان هي هڪ اڳواڻي ڪندڙ (pioneering) ڪم آهي، جيڪو ٻولي ۽ سماج بابت تحقيق لاءِ نوان افق ۽ نوان رستا کوليندو. جيڪڏهن هن ڪتاب جو انگريزي ۽ دنيا جي ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪيو وڃي ته اهو لساني علم ۽ تحقيق ۾ نون رخن ۽ نون نظرين کي جنم ڏئي سگهي ٿو.

 

(ھمسري حيدرآباد جي سيپٽمبر ۲۰۲۶ع واري ماھوار مئگزين ۾ ڇپيل)