انساني زندگيءَ جون عام چوڻيون ۽ منجھن لِڪل فلسفو - حڪيم پريم چاندواڻي

انساني زندگيءَ جون عام چوڻيون ۽ منجھن لِڪل فلسفو

حڪيم پريم چاندواڻي

انساني زندگيءَ ۾ ڪي چوڻيون اهڙيون هونديون آهن، جيڪي ٿورن لفظن ۾ وڏي فلسفي کي سمائي ڇڏينديون آهن.

۱. ”گهر جي ڪُڪڙ، دال برابر.“

۲. ”زال، گناهه جي ڍال.“

۳. ”سرڪاري مال آ، نال برابر.“

انهن ٽنهي جملن کي گڏ پڙهجي ته زندگيءَ جي ٽن اهم پهلوئن، قدر شناسي، اخلاقي پاڪيزگي ۽ اجتماعي امانتداريءَ بابت گهري سوچ جا در کلي وڃن ٿا.

گهر جي ڪُڪڙ، دال برابر! انسان جي فطرت ۾ هڪ عجيب ڪمزوري آهي ته هو پنهنجي ڀرسان موجود نعمتن کي معمولي سمجهي، پري جي شين پٺيان ڊوڙندو رهندو آهي. گهر جي محبت، زال جي وفاداري، ٻارن جو پيار، والدين جون دعائون ۽ پنهنجي گهر جي سڪون کي هو اڪثر تڏهن محسوس ڪندو آهي، جڏهن انهن مان ڪا نعمت کانئس جدا ٿي ويندي آهي. ٻين جي زندگي کيس وڌيڪ سهڻي ۽ ٻين جا ساٿي وڌيڪ سٺا لڳندا آهن، پر پنهنجي حصي ۾ مليل خوشين جو قدر ڪرڻ وساري ويهندو آهي. حقيقت اها آهي ته نعمت جي اهميت ان جي نايابيءَ سان نه، پر زندگيءَ ۾ ان جي افاديت سان طئي ٿيندي آهي. جيڪو پنهنجي گهر جي خوشين جو قدر نٿو ڪري، سو دنيا جي رونقن ۾ به مڪمل سڪون حاصل نٿو ڪري سگهي.

زال، گناهه جي ڍال برابر! هيءَ چوڻي ازدواجي رشتي جي هڪ اهم اخلاقي حقيقت کي ظاهر ڪري ٿي. زال رڳو گهر جي ذميوارين ۾ شريڪ ساٿي نه، پر مڙس جي زندگيءَ ۾ محبت، وفاداري، اعتماد ۽ اخلاقي پاڪيزگيءَ جو به اهم حصو آهي. هڪ وفادار زال جي محبت ۽ موجودگي مرد کي غير عورتن ڏانهن ناجائز لاڙو رکڻ، بدنگاهيءَ ۽ ناجائز لاڳاپن جهڙن گناهن کان بچڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿي. جڏهن انسان پنهنجي ازدواجي رشتي جي تقدس کي سمجهي ٿو، تڏهن کيس احساس ٿئي ٿو ته وفاداري رڳو هڪ واعدو نه، پر ڪردار جي سچائي آهي.

زال کي گناهه جي ڍال چوڻ جو مطلب اهو ناهي ته مرد پنهنجي اخلاقي ذميواريءَ کان آجو ٿي وڃي؛ ان جو اصل مفهوم اهو آهي ته محبت جو پاڪ رشتو انسان کي نفس جي بي راهه خواهشن کان روڪڻ، پنهنجي نگاهه کي پاڪ رکڻ ۽ ٻين جي عزت جو احترام ڪرڻ جو شعور ڏئي ٿو. جيئن زال پنهنجي مڙس سان وفاداريءَ جي اميد رکي ٿي، تيئن مڙس تي به لازم آهي ته هو پنهنجي زال جي اعتماد جي حفاظت ڪري. ڪنهن پرائي عورت کي پنهنجي خواهشن جو نشانو بڻائڻ، ڪنهن جي گهر جي سڪون کي تباهه ڪرڻ ۽ پنهنجي رشتي سان بي وفائي ڪرڻ، انساني وقار جي ابتڙ آهي. سچي محبت انسان کي گناهه ڏانهن نه، پر ڪردار جي بلنديءَ ڏانهن وٺي ويندي آهي.

سرڪاري مال آ، نال برابر! افسوس، جڏهن اها سوچ ماڻهن جي ذهنن ۾ گهر ڪري وڃي ٿي، تڏهن امانت جو تصور ڪمزور ۽ بدعنوانيءَ جا رستا هموار ٿيڻ لڳن ٿا. ڪجهه ماڻهو سمجهن ٿا ته سرڪاري مال جو ڪو ذاتي مالڪ ناهي، تنهنڪري ان کي ضايع ڪرڻ، ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ يا ناجائز فائدو حاصل ڪرڻ ڪا وڏي ڳالهه ناهي. حقيقت ان جي ابتڙ آهي. سرڪاري مال عوام جي گڏيل محنت، ٽيڪسن ۽ قومي وسيلن مان ٺهي ٿو. سرڪاري اسپتال جي دوا، اسڪول جو فرنيچر، آفيس جو سامان، گاڏيءَ جو ٻارڻ ۽ خزاني مان خرچ ٿيندڙ هر رپيو عوام جي امانت آهي.

جيڪو ماڻهو سرڪاري مال کي بي ڌڙڪ ذاتي استعمال ۾ آڻي ٿو، اهو حقيقت ۾ پنهنجي ئي سماج جي حقن کي نقصان پهچائي ٿو. ان مال جي حفاظت ڪنهن هڪ اداري يا آفيسر جي ذميواري ناهي؛ هر شهريءَ جو اخلاقي فرض آهي. جيڪڏهن اسان پنهنجي ذاتي ملڪيت جي حفاظت ڪريون ٿا، ته عوامي ملڪيت جي حفاظت ڪرڻ به اسان جي اجتماعي ذميواري آهي. ايمانداريءَ جو معيار اهو ناهي ته ماڻهو رڳو پنهنجي شئي سان خيانت نه ڪري، پر اهو به آهي ته هو ٻين جي حق ۽ گڏيل امانت سان ڪهڙو سلوڪ ڪري ٿو.

انهن ٽنهي چوڻين جو گڏيل پيغام نهايت واضح آهي: پنهنجي نعمتن جو قدر ڪريو، پنهنجي رشتن جي حرمت قائم رکو ۽ عوامي امانت سان ايمانداريءَ وارو ورتاءُ ڪريو. گهر جي خوشين کي معمولي نه سمجهو، ازدواجي وفاداريءَ کي پنهنجي ڪردار جي طاقت بڻايو ۽ سرڪاري مال کي لاوارث سمجهي ضايع ڪرڻ بدران قومي ملڪيت سمجهي سنڀاليو.

اچو ته پنهنجي زندگيءَ ۾ قدر شناسي، وفاداري ۽ امانتداريءَ کي عملي طور اختيار ڪريون. پنهنجي گهر ۾ محبت، پنهنجي ڪردار ۾ پاڪيزگي ۽ پنهنجي سماج ۾ ايمانداريءَ جو مثال بڻجون. ڇو ته سٺو انسان اهو ناهي، جيڪو رڳو سٺيون ڳالهيون ڪري، پر اهو آهي، جيڪو پنهنجي رشتن سان وفا ڪري، پنهنجي خواهشن تي ضابطو رکي ۽ ٻين جي حقن جي حفاظت ڪري. اهڙن ئي انسانن سان گهر خوشحال، سماج باوقار ۽ ملڪ مضبوط بڻجي سگهي ٿو.

 

(ڏھاڙي دي ايشيان ڪراچيءَ ۾ ۳۰ آڪٽوبر ۲۰۲۶ع تي ڇپيل)