لفظن جُون اڳياڙيُون ڳنڍڻ
سان ٺھندڙَ ڪي نوان ٻولَ
ياسر قاضي
گذريل هفتي واري ڪالم ۾ اسان
لفظن جِي جوڙجڪ جي لحاظ کان ڪن لفظن ۾ ڪي پڇاڙيُون (Suffixes) ڳنڍي ڪجهه لفظ ٺاهيا هياسي. اڄوڪي ڪالم ۾ اسان سنڌيءَ جي ڪجهه
لفظن ۾ ڪي اڳياڙيُون (Prefixes) ڳنڍي، ڪي
لفظ ٺاهينداسين ۽ اهو سمجهنداسين ته ضرورت آهر اهڙا لفظَ جوڙي سگهجن ٿا.
لفظن جُون پڇاڙيُون ڳنڍڻ
سان ٺھندڙَ ڪي نوان لفظَ
تحرير: ياسر قاضي
لفظن جِي جوڙجڪ ۾ اڳياڙين (Prefixes) ۽ پڇاڙين (Suffixes) جو وڏو عمل دخل هوندو آهي. لفظن جي اڳياڙيءَ کي اردوءَ ۾ ’سابقه‘ (اڳيان ايندڙ) ۽ پڇاڙيءَ کي ’لاحقه‘ (بعد ۾ ايندڙ) چيو ويندو آهي. اها اڳياڙي يا پڇاڙي پاڻ هڪ ٻول (لفظ) هوندو آهي، پر اهو ٻئي اسم، صفت يا فعل سان ملي هڪ ڌار لفظ جوڙيندو آهي. ان طرح سان هر ٻوليءَ جي لغت يا ڪوش ۾ اڻ ڳڻيا اھڙا لفظ موجود هوندا آهن، جيڪي ان ئي ٻوليءَ يا سندس ڪنھن ڀيڻ ٻوليءَ (جنھن جا لفظ منجهس موجود هوندا آهن) جي ٻين مختلف لفظن سان ملي، بيشمار نوان لفظ جوڙيندا آهن. اهڙا اڻ ڳڻيا ٻولَ اسان به روز ڳالهائڻ توڙي لکڻ ۾ استعمال ڪندا آهيون. اھي اڳياڙيُون ۽ پڇاڙيون ذاتين، عھدن، تعليمي لياقتن ۽ لقبن ۾ به هونديون آهن، جيڪي ماڻهن جي نالن سان لڳي انھن کي نئين سُڃاڻ ڏينديون آهن. جيئن ’ڊاڪٽر‘، ’انجنيئر‘، ’پروفيسر‘، ’ايڊووڪيٽ‘، ’بئريسٽر‘، ’ڪامريڊ‘، ’رئيس‘، ’خواجه‘، ’مرزا‘، ’مخدوم‘، ’آخوند‘ وغيره سڀ نالن جُون اڳياڙيُون آهن. پر اڄ اسان عام اسمن، صفتن ۽ فعلن سان لڳندڙ ڪجهه پڇاڙين جو ذڪر ڪنداسين، جيڪي مختلف ٻولن سان ملي نوان لفظن جوڙين ٿيون.
سوين آسرا، مونجھارا. ھڪ آسرو، سھارو.
(لوڪ ڪھاڻي، چوڻي)
.
سنڌيڪار: انجنيئر عبدالوھاب سھتو
لومڙيءَ ۽ ٻليءَ پاڻ ويٺي ڪچھري ڪئي. لومڙيءَ ڊاڙ ھڻندي ٻڌايس؛ ”مان ڏاڍي
ڦرتيلي آھيان. دشمن کان بچڻ جون، سوين ترڪيبون ڄاڻان. مون کي دشمن ھرگز پڪڙي نه
سگھندو.“
ٻليءَ ميمڻي ميسڻي ٿي وراڻيس؛ ”مان ته فقط ھڪ ئي ڏانءُ آ.“
اوچتو، ڪتن جو ڊنب نروار ٿيو ۽ اچي مٿن ڪڙڪيو.
مولوي احمد ملاح جي شاعريءَ ۾ ’پير‘ سان سلھاڙيل اصطلاحن جو جائزو
ڊاڪٽر الطاف جوکيو
مولوي احمد
ملاح، علمي ۽ ادبي ماڻھو هو، ان ڪارڻ سنڌي ٻوليءَ تي وڏي گرفت هيس. سندس شاعريءَ ۾
جيڪڏهن صنايع بدايع جي خيال کان علم بيان ڏسجي، صنعت لفظي ۽ معنوي ڏسجي، ته سندس
جوڙ جيس جو ڪو شاعر نه ٿو ملي. ٻئي پاسي سندس سنڌي ٻوليءَ جو استعمال ڏسجي ته اهڙن
لفظن جي گهڙاوت ۽ جڙاوت به ڪري ٿو، جيڪا بنھه نرالي ۽ نون لفظن تي مشتمل آهي. ان
حوالي سان ان جي شاعريءَ تي ڪم ڪرڻ جي نھايت گهڻي ضرورت آهي. هتي سندس شاعريءَ ۾ ڪم آندل اهڙن اصطلاحن
جو اڀياس مقصود آهي، جيڪي ’پير‘ (foot)
سان سلھاڙيل هجن. ’ڪليات احمد‘ ۾ لفظ ’پيرُ/ پيرَ‘
(واحد توڻي جمع) ڇاهتر (۷۶) ڀيرا ڪم آندل آهي، جڏهن ته گرداني صورت (inflected) ۾ ’پيرن‘
ٻاويھه (۲۲) ڀيرا ڪم آندو اٿس ۽ حرف جر جي ميلاپ سان ’پيرين‘ چار (۴) ڀيرا سامھون
اچي ٿو. هن لفظ سان سلھاڙيل لفظ ’پيرو/ پيرا‘ به ملي ٿو؛ البت، لفظ ’پيروي‘ کان پاسو ڪيو ويو آهي.
سنڌي محاورا سنڌي ٻولي
جو حُسن آهن
شڪسته مزاري
محاورا يا اصطلاح ٿورن لفظن ۾
چيل اهي ڳالهيون آهن، جن ۾ ڪنهن ڳالھ، موضوع يا بحث جي پوري ڇِنڊ ڇاڻ ۽ وضاحت ٿيل
هوندي آهي. محاورا اڪثر ٻٽن لفظن کان شروع ٿي هڪ سِٽ، ڏيڍ سِٽ، ٻن يا ٽِن سِٽن
تائين به هوندا آهن. جن ۾ هڪ پوري سمجهاڻي سمايل هوندي آهي ۽ هڪ پوري معنويت هوندي
آهي. اِهي محاورا مزاحيه، اصلاحي، سماجي موضوعن وغيره تي چَيل هوندا آهن، جن ۾ ڇَتي
ڪوريءَ واري ڊيگھ ناهي هوندي، بس مختصر لفظن ۾ ”سمجهدار لاءِ اشارو ئي ڪافي آهي“
واري ڳالھ لِڪل هوندي آهي. اسان جي عام زندگي ۾ محاورن جي ڏاڍي اهميت آهي.
گھل گھوڙا يا گھوڙا ڙي
گھوڙا
(ورجيس)
ڪليم الله لاشاري
ورجيس ٺھڻ جو بڻياد ۽ اصل سبب.
اسان وٽ هتي ڪنهن به مصيبت وقت
روئڻ پٽڻ ۾ هڪ لفظ استعمال ٿيندو آهي، ”گھل گھوڙا“ يا ”گھل گھاڙ“ بهرحال، ڏکڻ ڏي ٻڌو
آهي ته چوندا آهن ”گھوڙا گھوڙا“ يا ”گھوڙا ڙي گھوڙا“. جنهن لاءِ اسان وٽ چيو ويندو
آهي ته اڳئين وقت ۾ جڏهن ڦورو يا لٽيرا گھوڙن تي چڙهي ايندا هئا ته انهن کي ڏسي ماڻهو
دانهون ڪندا هئا ته ”گھوڙا ڙي گھوڙا.“
ڪمائي آچر، کائي خچر.
(سرو، پھاڪو)
اقبال جمالي
آچر نالي هڪڙو هاري، پنهنجي پوکيل
واڙيءَ جون ڀاڄيون ۽ بيٺل باغ جا ميوا، پنھنجي ڌاريل خچر تي کڻي شھر وڪڻڻ لاءِ ويندو
هيو. سندس خچر، جڏھن سفر ۾ کيس بي خيالو ڏسندو ھيو ته ڪنڌ ورائي، پٺيءَ تي لڏيل
ميون يا ڀاڄين ۾ چڪ هڻي وٺندو ھيو. منڊيءَ ۾ پھچندي پھچندي، چڱو زيان ڪري وٺندو هيو.
